Prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego pracownika niezdolnego do pracy – równoważniki stopni niepełnosprawności

Osobie zaliczonej do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Prawo do pierwszego urlopu dodatkowego osoba ta nabywa po przepracowaniu jednego roku po dniu zaliczenia jej do jednego z tych stopni niepełnosprawności.

Dodatkowy urlop wypoczynkowy nie przysługuje osobie uprawnionej do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych lub do urlopu dodatkowego na podstawie odrębnych przepisów.

Przykład: nauczyciele, nauczyciele akademiccy, prokuratorzy, sędziowie. Natomiast jeżeli wymiar urlopu dodatkowego  jest niższy niż 10 dni roboczych, zamiast tego urlopu przysługuje urlop dodatkowy dla osoby niepełnosprawnej.

Prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego pracownik nabywa po przepracowaniu roku kalendarzowego od dnia zaliczenia go do stopnia niepełnosprawności znacznego lub umiarkowanego. Tym samym nie mamy tutaj zasad panujących pod reżimem kodeksu pracy w zakresie nabywania prawa do określonej części urlopu wypoczynkowego.

Przykład: Pracownik został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności w dniu 12 października 2021 r. Od razu przedstawił pracodawcy orzeczenie. Prawo do pierwszego dodatkowego urlopu wypoczynkowego nabędzie w dniu 11 października 2022 r. A od 1 stycznia 2023 r. nabędzie prawo do kolejnego wymiaru.

Należy pamiętać, że oprócz zasad nabywania prawa do dodatkowego wymiaru urlopu wypoczynkowego, urlop ten rządzi się tymi samymi zasadami co urlop podstawowy, tj.:
-niewykorzystany nie przepada, a przechodzi na kolejny rok jako urlop zaległy,

-przedawnia się wraz z upływem 3 lat od daty jego wymagalności,

-w przypadku rozwiązania umowy za niewykorzystany proporcjonalnie urlop względem okresu zatrudnienia w roku kalendarzowym, w którym ustaje zatrudnienie przysługuje prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop,

-w przypadku wygaśnięcia stosunku pracy wskutek śmierci pracownika ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany urlop dodatkowy staje się prawem majątkowym,

-informację o tym urlopie wpisuje się do świadectwa pracy,

-podlega proporcjonalnemu obniżeniu w stosunku do wymiaru etatu,

-w przypadku normy dobowej 7 h lub w przypadku niepełnoetatowca urlopu udzielamy na dni pracujące, a rozliczamy w godzinach.

Równoważniki niepełnosprawności – niezdolność do pracy orzeczona przez ZUS

Na gruncie ustawodawczym możemy znaleźć dwa pojęcia, które prima facie wydawać by się mogły, że są synonimami. Nic bardziej mylnego. Niepełnosprawność nie jest odpowiednikiem niezdolności do pracy rozumianej jako utrata zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i brak rokowań co do odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu (art. 12 ust. 1 ustawy z 1998 r. o emeryturach i rentach), gdyż zdefiniowana została jako spowodowana naruszeniem sprawności organizmu niezdolność do wypełniania ról społecznych. Skutkiem niezdolności do wypełniania ról społecznych może być, ale nie musi, niezdolność do pracy. Wyrok SN z 17.02.2009 r., I UK 233/08, LEX nr 736713. Postanowienie SN z 16.12.2005 r., II UK 77/05, OSNP 2006, nr 23-24, poz. 372. Wyrok SN z 12.01.2005 r., I UK 102/04, LEX nr 589952.

Z uwagi na to, że definicja prawna pojęcia „niepełnosprawności” w rozumieniu ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych ujęta została szerzej aniżeli definicja prawna pojęcia „niezdolności do pracy” w rozumieniu art. 12 u.e.r.f.u.s., stwierdzić należy, iż w konsekwencji każda osoba, która uzyskała orzeczenie „o całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy” na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest uznawana równocześnie za „osobę niepełnosprawną” stosownie do treści art. 1 pkt 2 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. W pełni zasadne jest przyjęcie, że stwierdzenie konkretnego stopnia niepełnosprawności nie jest tożsame ze stwierdzeniem niezdolności do pracy. Zgodnie bowiem z regulacją zawartą w art. 5 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych to orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o niezdolność do pracy jest taktowane na równi z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a nie odwrotnie (m. in. wyrok SA w Poznaniu z 22.02.2022 r., III AUa 118/19, LEX nr 3338729).

W doktrynie zatem formułuje się tezę, że każda osoba niezdolna do pracy jest osobą niepełnosprawną, jednak nie każda osoba niepełnosprawna jest niezdolna do pracy. M. Paluszkiewicz [w:] E. Bielak-Jomaa i in., Rehabilitacja zawodowa i społeczna oraz zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami. Komentarz, Warszawa 2023, art. 5.

W związku z powyższym w art. 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 884), znajdziemy enumeratywnie wyliczenie odpowiedników stopni niepełnosprawności.

Orzeczenie wydane przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych albo przez osobę wykonującą samodzielny zawód medyczny, o której mowa w art. 4 pkt 21 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, o:

1) całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2, i niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

1a) niezdolności do samodzielnej egzystencji, ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) całkowitej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;

3) częściowej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 3, oraz celowości przekwalifikowania, o którym mowa w art. 119 ust. 2 i 3 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności.

W związku z powyższym jeśli pracownik przedstawi orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy po przepracowanym roku nabędzie prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego na zasadach opisanych przeze mnie na wstępie tego wpisu.

Wsteczne wyrównanie dodatkowego urlopu wypoczynkowego

Zdarza się w praktyce bardzo często, że pracownicy niepełnosprawni ujawniają się dopiero po pewnym czasie od chwili ich zatrudnienia. I tutaj pojawia się wiele problemów i wątpliwości. Art. 20 c ustawy o rehabilitacji jest jasny, wskazuje, że daną osobę niepełnosprawną wliczamy do stanu zatrudnienia od chwili przestawienia orzeczenia, a więc musimy zaktualizować warunki zatrudnienia, wysłać na badania. Jednak jak rozstrzygnąć problem w sytuacji, gdy pracownik przedstawi orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym lub umiarkowanym i od momentu zaliczenia go do jednej z tych grup przepracował już rok. Kluczowy jest tutaj wyrok SN z 29.06.2005 r., II PK 339/04, OSNP 2006, nr 9-10, poz. 150, zgodnie z którym  prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego przysługuje pracownikowi zaliczonemu do znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, chociażby nie wystąpił do pracodawcy o przyznanie takiego urlopu. Tym samym pracodawca zobowiązany będzie ustalić prawo do dodatkowego urlopu wypoczynkowego do 3 lat wstecz (przedawnienie roszczeń materialnych). Zob. także pismo z dnia 19.08.2011 r., wydane przez: Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, BON-I-5232-44-2-EW/11, Zasady udzielania urlopu pracownikowi niepełnosprawnemu, Rzeczposp. PiP 2012, nr 21, str. 10.

Pozdrawiam, Karolina Niedzielska