Obecnie prowadzę dość skomplikowaną sprawę wypłaty praw majątkowych po zmarłym pracowniku oraz odprawy pośmiertnej dla matki zmarłego. Niestety jest to dość skomplikowana sprawa, dlatego na kanwie mojego doświadczenia postanowiłam opisać na blogu zasady ustalania prawa do dziedziczenia w trybie uproszonym praw majątkowych przez rodziców zmarłego pracownika oraz ustalenia prawa do odprawy pośmiertnej.
Prawa majątkowe po zmarłym pracowniku
Zgodnie z art. 63 (1) kp z dniem śmierci pracownika stosunek pracy wygasa. Prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą po śmierci pracownika, w równych częściach, na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku.
Odprawa pośmiertna
W przypadku śmierci pracownika podczas trwania stosunku pracy lub w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna. Jej wysokość jest uzależniona od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy i wynosi:
- jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat;
- trzymiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 10 lat;
- sześciomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony co najmniej 15 lat.
Odprawa pośmiertna przysługuje następującym członkom rodziny pracownika:
1) małżonkowi;
2) innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Odprawę pośmiertną dzieli się w częściach równych pomiędzy wszystkich uprawnionych członków rodziny. Jeżeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko jeden członek rodziny uprawniony do odprawy pośmiertnej, przysługuje mu odprawa w wysokości połowy odpowiedniej kwoty.
Odprawa pośmiertna przysługuje zatem członkom rodziny, jeśli pracownik zmarł w trakcie trwania stosunku pracy, niezależnie od stażu pracy ogólnego i zakładowego (dopiero wysokość odprawy jest uzależniona od stażu zakładowego) oraz okoliczności zgonu.
Małżonek nie musi mieć ustalonego prawa do renty rodzinnej. Niemniej jednak nie będzie miał on prawa z art. 63 (1) § 2 kp i art. 93 kp do praw majątkowych i odprawy pośmiertnej, jeśli w dniu śmierci pracownika pozostawał z nim w separacji prawnej (orzeczonej na podstawie art. 64 (4) § 1 kro) lub był już rozwiedziony. Separacja faktyczna nie ma żadnego znaczenia dla uprawnień do odprawy i praw majątkowych. W takim przypadku były małżonek lub małżonek w separacji prawnej musi udowodnić prawo do renty, albowiem prawo to przysługuje pod warunkiem przyznania na podstawie wyroku sądowego lub ugody sądowej prawa do alimentów. Wyrok o separację, wyrok rozwodowy i wyrok w zakresie alimentów muszą być prawomocne.
Do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny:
- dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione;
- przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka;
- małżonek (wdowa i wdowiec);
- rodzice.
Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:
- do ukończenia 16 lat;
- do ukończenia nauki w szkole wyższej – jeżeli przekroczyły 16. rok życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25. roku życia; prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów; albo
- bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w wyżej wymienionych okresach.
Przyjęte na wychowanie i utrzymanie wnuki, rodzeństwo i inne dzieci mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli spełniają warunki określone powyżej, a ponadto:
- zostały przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba że śmierć była następstwem wypadku; oraz
- nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli:
a) nie mogą zapewnić im utrzymania; albo
b) ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem ustanowionym przez sąd.
Rodzice mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli:
- ubezpieczony (emeryt lub rencista) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania;
- spełniają odpowiednio warunki określone dla wdowy i wdowca oraz wieku.
Za rodziców w rozumieniu ustawy uważa się również ojczyma i macochę oraz osoby przysposabiające.
Ustalenie uprawnień rodziców zmarłego pracownika do praw majątkowych i odprawy pośmiertnej
Na pracodawcy ciąży obowiązek ustalenia osób uprawnionych do dziedziczenia po zmarłym pracowniku w trybie uproszczonym oraz do ustalenia komu będzie przysługiwać odprawa pośmiertna.
Jednymi z tych osób uprawnionych są rodzicie, pod warunkiem że będą mieli prawo do renty rodzinnej po zmarłym pracowniku.
Rodzice, aby uzyskać prawo do renty rodzinnej, powinni spełnić warunki określone w art. 71 ustawy emerytalnej.
Jak stanowi art. 71 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 z późn. zm.), rodzice mają prawo do renty rodzinnej, jeżeli:
- ubezpieczony (emeryt lub rencista) bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania;
- spełniają odpowiednio warunki określone dla wdowy i wdowca w art. 70 ust. 1 i 2 oraz, co do wieku, również w art. 70 ust. 5, tj. w chwili śmierci dziecka rodzic osiągnął wiek 50 lat lub był niezdolny do pracy albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym , które nie osiągnęło 16 lat, a jeżeli kształci się w szkole – 18 lat życia, lub jeżeli sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.
Warunki te muszą być spełnione łącznie (M. Bartnicki [w:] Komentarz do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] Emerytury i renty z FUS. Emerytury pomostowe. Okresowe emerytury kapitałowe. Komentarz do trzech ustaw emerytalnych, wyd. I, red. K. Antonów, LEX/el. 2019, art. 71).
Dla spełnienia przesłanki „przyczyniania się do utrzymania” wystarczające będzie wykazanie choćby częściowego pozostawania na utrzymaniu zmarłego. Jak jednak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 listopada 2011 r., II UK 65/11 (MPP 2012, nr 3), renta rodzinna po śmierci dziecka przysługuje rodzicom tylko wtedy, gdy sami nie mogli sobie zapewnić utrzymania i dziecko bezpośrednio przed śmiercią przyczyniało się do ich utrzymania. Warunek przyczyniania się do utrzymania rodziców, o którym mowa w art. 71 pkt 1 ustawy o e.r. FUS, jest spełniony m.in. w przypadku, gdy zmarłe dziecko było zobowiązane wyrokiem sądu do płacenia alimentów na rzecz rodziców (por. wyrok SA w Katowicach z dnia 24 maja 2005 r., III AUa 3722/04, Biul. SAKa 2005, nr 4; zob. także wyroki SA: w Katowicach z dnia 2 października 2007 r., III AUa 560/07, LEX nr 399979; we Wrocławiu z dnia 15 lutego 2012 r., III AUa 1657/11, LEX nr 1129726; w Rzeszowie z dnia 20 lutego 2013 r., III AUa 1187/12, LEX nr 1283094).
W celu ustalenia, czy rodzice zmarłego rodzica spełniają powyższe warunki można zadać wszelkich dokumentów, które przyczynią się do wyjaśnienia i ustalenia uprawnień. Takimi dokumentami mogą być:
- decyzji emerytalne, rentowe, zaświadczenia o zatrudnieniu,
- decyzje waloryzacyjne świadczenia emerytalno – rentowe,
- decyzje o przyznaniu i pobieraniu świadczeń z pomocy społecznej,
- rozliczenia podatkowe,
- oraz innych, takie jak np. faktury imienne, rachunki itp.
- zestawienia kosztów za ostatnie trzy miesięcy, które rodzic ponosi w związku ze swoim utrzymaniem, i przedłożenia na te okoliczność odpowiednich dokumentów.
Więcej na temat praw majątkowych przeczytasz we wpisie blogowym: https://karolinaniedzielska.pl/prawa-majatkowe-po-zmarlym-pracowniku/?srsltid=AfmBOooiXmX3Ch3vjlIwO9yoj8vjXY2gbZdJQexeL35f931biN8pa54Y
A o obowiązkach pracodawcy po śmierci pracownika w tym wpisie: https://karolinaniedzielska.pl/smierc-pracownika-obowiazki-pracodawcy/
Pozdrawiam, Karolina Niedzielska
