Odprawa emerytalno – rentowa nauczycieli po zmianach w Karcie Nauczyciela – komu przysługuje, ile wynosi i jak ją prawidłowo obliczyć?

Ustawą z dnia 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Karta Nauczyciela oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2025 r. poz. 1160) ustawodawca dokonał istotnej przebudowy zasad przyznawania nauczycielom odpraw emerytalno – rentowych. Zmiany w art. 87 KN weszły w życie 1 stycznia 2026 r. Nowelizacja ta zbliżyła postanowienia pragmatyki służbowej do rozwiązań, które znamy z ustawy o pracownikach samorządowych. Wcześniejsze zróżnicowanie prowadziło bowiem do sytuacji, w której nauczyciele i pracownicy niepedagogiczni w tej samej placówce oświatowej podlegali istotnie odmiennym zasadom ustalania wysokości odprawą. Wkonsekencnji tego te mogły się znacznie różnić.

Dotychczasowy model odpraw opierał się na dwóch zasadniczych wysokościach świadczenia, uzależnionych od stażu pracy nauczyciela. Nowelizacja wprowadziła trzy progi stażowe, podwyższyła maksymalną wysokość odprawy, określiła zasady uwzględniania poprzednich okresów zatrudnienia oraz uregulowała zbieg odpraw emerytalno-rentowych z innymi świadczeniami przewidzianymi w Karcie Nauczyciela. 

Do 31 grudnia 2025 r. art. 87 ust. 1 KN stanowił, że nauczycielowi spełniającemu warunki uprawniające do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, jeżeli nie uzyskał z tego tytułu odprawy przewidzianej w art. 28, przyznaje się odprawę w wysokości dwumiesięcznego ostatnio pobieranego wynagrodzenia w szkole będącej podstawowym miejscem jego pracy. Natomiast ustęp drugi przez zytfcznego przepisu stanowił, że nauczycielowi spełniającemu warunki uprawniające do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne, który przepracował w szkole co najmniej 20 lat, przyznaje się odprawę w wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia ostatnio pobieranego w szkole będącej podstawowym miejscem jego pracy

Poszukując celu tychże zmian art. 87 KN, który przeszedł totalną przebudowę, w szczególności w kontekście gradacji wysokości odprawy i uzależnienia jej wysokości od stażu ogólnego pracy, należy dokonać wykładni celowościowej w oparciu o opis celów projektu UD199 oraz bezpośrednio w jego uzasadnieniu. W opisach tych  wskazano na potrzebę zapewnienia nauczycielom korzystniejszych rozwiązań w zakresie uprawnień pracowniczych, w tym wynagradzania oraz świadczeń związanych z ustaniem zatrudnienia. Nowelizacja zmierzała zatem do wzmocnienia ochrony ekonomicznej nauczycieli kończących aktywność zawodową oraz większego powiązania wysokości odprawy z długością ich zatrudnienia, a dokładniej rzecz biorąc z uwzględnieniem ogólnego stażu pracy, który przecież jest wyznacznikiem dodatku za wysługę lat oraz nagród jubileuszowych.

Wysokość odprawy emerytalno-rentowej od 1 stycznia 2026 r.

Zgodnie z art. 87 ust. 1 KN nauczycielowi przechodzącemu na emeryturę, rentę z tytułu niezdolności do pracy albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne przysługuje jednorazowa odprawa w wysokości:

1. dwumiesięcznego wynagrodzenia po 10 latach pracy, 
2. trzymiesięcznego wynagrodzenia po 15 latach pracy, 
3. sześciomiesięcznego wynagrodzenia po 20 latach pracy.

W kontekście nowelizacji istotne znaczenie ma również rozróżnienie pomiędzy nabyciem prawa do odprawy a jej wysokością. Staż pracy determinuje wysokość należnego świadczenia, natomiast samo prawo do odprawy pozostaje uzależnione od spełnienia przesłanek związanych z przejściem na emeryturę, rentę albo nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Zgodnie z art. 87 ust. 1 b KN do okresów pracy uprawniających do odprawy, o której mowa w ust. 1, wlicza się wszystkie poprzednio zakończone okresy zatrudnienia oraz inne okresy, jeżeli z mocy odrębnych przepisów podlegają one wliczeniu do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze. Są to te same okresy, które wpływają na wysokość dodatku za wysługę lat oraz wysokość nabycia prawa do nagrody jubileuszowej danego stopnia. W związku z tym nie będę powielać tego wyliczenia, które zachowuje w pełni swoją aktualność.

Pojęcie przejścia na emeryturę lub rentę w orzecznictwie Sądu Najwyższego

Jednym z najbardziej doniosłych problemów interpretacyjnych związanych ze stosowaniem art. 87 KN jest ustalenie znaczenia przesłanki przejścia na emeryturę lub rentę. W praktyce kadrowej spotyka się stanowisko, zgodnie z którym odprawa emerytalna przysługuje wyłącznie wtedy, gdy rozwiązanie stosunku pracy następuje bezpośrednio z powodu przejścia nauczyciela na emeryturę. Pogląd taki nie znajduje jednak dostatecznego uzasadnienia w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Związek funkcjonalny i czasowy pomiędzy ustaniem zatrudnienia a przejściem na świadczenie

W wyroku, który już wcześniej przytoczyłam, z dnia 2 października 2008 r., I PK 54/08, Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, że związek pomiędzy ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę lub rentę nie musi mieć charakteru przyczynowo-skutkowego. Może być również związkiem funkcjonalnym albo czasowym.

Stanowisko to oznacza, że dla nabycia prawa do odprawy nie jest konieczne wykazanie, iż uzyskanie świadczenia emerytalno-rentowego stanowiło bezpośrednią przyczynę rozwiązania stosunku pracy. W uzasadnieniu powołanego wyroku Sąd Najwyższy podkreślił, że przepisy szczególne przewidujące odprawy emerytalno-rentowe nie wymagają jednego określonego rodzaju związku pomiędzy ustaniem zatrudnienia a przejściem na świadczenie. W szczególności nie przewidują pozbawienia pracownika prawa do odprawy tylko dlatego, że stosunek pracy został rozwiązany z przyczyn leżących po stronie szkoły albo z innych przyczyn, na przykład jak to było w przypadku reformy systemu oświaty i likwidacji gimnazjów kilka lat temu. W konsekwencji tego należy przyjąć, że rozstrzygające znaczenie ma rzeczywisty związek pomiędzy ustaniem zatrudnienia a przejściem na świadczenie, a nie wyłącznie sposób sformułowania oświadczenia o rozwiązaniu stosunku pracy.

Nie jest zatem prawidłowe odmawianie nauczycielowi odprawy tylko dlatego, że w porozumieniu rozwiązującym stosunek pracy nie wskazano przejścia na emeryturę jako przyczyny jego zawarcia. Warto także zauważyć, że nauczyciel w celu przejścia na emeryturę lub rentę może rozwiązać stosunek pracy nie tylko na podstawie porozumienia stron, ale także na podstawie wypowiedzenia. Oświadczenia woli nie wymagają ze strony pracownika wskazania przyczyn, ani uzasadnienia. Nie są to wymogi formalne. 

Przejście na rentę po okresie pobierania świadczeń chorobowych

Odprawa przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę, z którym stosunek pracy został rozwiązany w okresie niezdolności do pracy na podstawie art. 53 kp, jeżeli nabył prawo do renty z tytułu tej niezdolności bezpośrednio po wyczerpaniu okresu zasiłkowego. Dochodzi czasami do takich rozstrzygnięć organu rentowego, który w swojej decyzji administracyjnej stwierdza, że niecelowym jest przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego ze względu na stan zdrowia ubezpieczonego wnioskodawcy, albo w sytuacji gdy ubezpieczony zgłosił wniosek o świadczenie przed ustaniem zatrudnienia. Należy zauważyć, że orzecznictwo wskazuje, iż skorzystanie przez pracownika z uprawnień emerytalnych w czasie trwania zatrudnienia nie powoduje utraty prawa do odprawy emerytalnej w chwili, gdy nastąpi rozwiązanie stosunku pracy.

Nie oznacza to jednak, że dowolnie odległe w czasie uzyskanie renty automatycznie uprawnia do odprawy. Związek pomiędzy ustaniem zatrudnienia a przejściem na świadczenie musi zostać wykazany w konkretnych okolicznościach faktycznych.

Odprawa nauczyciela zatrudnionego w kilku szkołach

Zgodnie z dodanym art. 87 ust. 1a KN nauczyciel zatrudniony w więcej niż jednej szkole otrzymuje odprawę w szkole wskazanej jako podstawowe miejsce zatrudnienia. Regulacja ta ma znaczenie przede wszystkim dla ustalenia szkoły lub zespołu szkół, który będzie zobowiązany do wypłaty świadczenia.

Odprawa będzie zatem wypłacona tam, gdzie nauczyciel otrzymywał dodatek za wysługę lat z całego, ogólnego stażu pracy, czyli w szkole wskazanej jako podstawowe miejsce pracy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że bez znaczenia  pozostanie wysokość odprawy w dodatkowym miejscu pracy. Oznacza to, że kwestią odgrywająca rolę będzie oświadczenie nauczyciela, a nie potencjalna wysokość świadczenia. 

Jednorazowy charakter odprawy w świetle art. 92¹ § 2 Kodeksu pracy

Art. 87 ust. 1 KN określa odprawę jako świadczenie jednorazowe. Zasada ta pozostaje zbieżna z art. 92¹ § 2 k.p., zgodnie z którym pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa. Co oznacza, że jeśli emerytowany nauczyciel podejmie pracę na otwartym rynku pracy, na podstawie postanowień kodeksu pracy i rozwiążę stosunek pracy to nie otrzyma ponownie odprawy emerytalnej.

Znaczenie tej regulacji zostało dostrzeżone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 października 2008 r., I PK 54/08. Sąd Najwyższy wskazał, że zakaz ponownego nabycia prawa do odprawy przez pracownika, który wcześniej otrzymał świadczenie z tego samego tytułu, stanowi przykład normatywnie określonej przeszkody w nabyciu uprawnienia.

Jednakże problem pojawia się w chwili, gdy nauczycielem zostaje emerytowany funkcjonariusz formacji mundurowych. Jak wskazuje art. 302 kp do okresu zatrudnienia wlicza się okres służby w Policji, Urzędzie Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służbie Kontrwywiadu Wojskowego, Służbie Wywiadu Wojskowego, Centralnym Biurze Antykorupcyjnym, Biurze Ochrony Rządu, Służbie Ochrony Państwa, Służbie Więziennej, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej, Straży Marszałkowskiej i Służbie Celno-Skarbowej w zakresie i na zasadach przewidzianych odrębnymi przepisami. Przepis ten podkreśla, że służba w ww. formacjach to okres służby, a więc pojęcie odrębne od pojęcia stosunku pracy. Na temat nabycia prawa do odprawy emerytalnej w przypadku emeryta mundurowego wypowiedział się oczywiście Sąd Najwyższy, który wskazał, że w art. 92¹ § 1 k.p. został ustalony minimalny standard uprawnień płacowych pracownika z tytułu rozwiązania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. Przewidziana w tym przepisie odprawa emerytalna lub rentowa jest świadczeniem powszechnym, ustawowo gwarantowanym, a jej wysokość odpowiada jednomiesięcznemu wynagrodzeniu za pracę pracownika i jest niezależna od posiadanego przez uprawnionego stażu zatrudnienia. Jest to świadczenie, które każdy pracownik powinien otrzymać raz w życiu, gdy traci swój status pracowniczy w związku z przejściem na rentę lub emeryturę. W układach zbiorowych pracy i regulaminach wynagradzania można jednak ukształtować zasady nabywania prawa do tego świadczenia i ustalania jego wysokości w sposób korzystniejszy dla pracowników od wynikającego z powołanego przepisu. 2. Żołnierz zawodowy nie jest pracownikiem, a odprawa przewidziana w art. 84 ustawy z 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych w związku z art. 17 ustawy z 1974 r. o uposażeniu żołnierzy niezawodowych (w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 lipca 2004 r.), nie jest świadczeniem ze stosunku pracy, do którego prawo zostało ustanowione w art. 92¹ § 1 k.p. W konsekwencji otrzymanie odprawy przysługującej z tytułu zwolnienia ze służby wojskowej, niezależnie od charakteru tego świadczenia, nie wyłącza – na podstawie art. 92¹ § 2 k.p. – prawa do odprawy emerytalnej przysługującej pracownikowi z tytułu ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę i związanej z tym utraty statusu pracownika.

Odprawa żołnierza także ma charakter jednorazowy. Niemniej zasada jednorazowości nie wyklucza jednak uprawnienia do odpraw z różnych tytułów.

Zasady obliczania odprawy emerytalno-rentowej

Stosownie do art. 87 ust. 3 KN wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczenia odprawy ustala się według zasad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczyciela. Odesłanie to ma charakter normatywny i przesądza o konieczności stosowania właściwych przepisów dotyczących ustalania ekwiwalentu urlopowego nauczycieli. Nie jest zatem prawidłowe automatyczne przyjmowanie jako podstawy odprawy wyłącznie wynagrodzenia zasadniczego.

Odprawę emerytalną należy wypłacić najpóźniej w dniu rozwiązania stosunku pracy, ponieważ roszczenie to od tego dnia jest wymagalne także wtedy, gdy orzeczenie przyznające emeryturę zostało wydane później. Analogicznie należy podejść do odprawy rentowej. Pomimo tego, że w 2026 roku wprowadzono odpowiednie przepisy dotyczące terminu wypłaty ekwiwalentu z niewykorzystany urlop wypoczynkowy (art. 91 ust. 1 KN w zw. Z art. 171 § 4 i 5 kp), analogiczne przepisy niestety nie pojawiły się w przypadku odpraw i odszkodowań. W związku z tym powyższe stanowisko, wynikające z orzecznictwa sądowego pozostaje w pełni aktualne.

Pozdrawiam, Karolina Niedzielska